DOSTO VE BİZ

Bu bir keşifti. Kristof Kolomb’un önüne Amerika’yı çıkaran kader, benim karşıma da Dosto’yu çıkarmıştı, Dosto’yu yani sonsuzu. Bu girdaplar ve zirveler dünyasında, tek başıma dolaşacak yaşta değildim. Kıyıdan seyrettim ummanı.

Aylarca Raskolnikof’u yaşadım. Sonya’yı sayıkladım aylarca. Kaç gece tefeci kadınla karşı karşıya geldik. Bakışları, bir hayvanınkiler gibi manasız ve soğuktu. Bir ölüyü öldürmüştü Raskolnikov, bir abesi yok etmişti. Kitapta havsalamın almadığı tek taraf, kahramanların, daha doğrusu kahramanın Hıristiyanca nedameti olmuştu. Anlayamazdım Dosto’yu. İnsanın kendi kendisi ile kavgasını anlayamıyordum. Dünyada iyiler ve kötüler vardı. Raskolnikov, gençti ve acı çekiyordu. Niçin yaşadığı belli olmayan bir tecritti tefeci kadın. Elbette izale edilecekti, hayatın kanunuydu bu.

            Dünyam, romanların dünyasıydı. Ekmekçi Kadın’ların, Tunçtan Kızlar’ın, Simon ve Mari’lerin dünyası. Kuklalarla dolu bir dünya.

            Sonra Kumarbaz, Beyaz Geceler ve Budala. Hiçbirinde aradığımı bulamadım. Zira, Balzac’ı keşfetmiştim arada ve O’na aşıktım. Hıristiyan Dosto, beni rahatsız ediyordu. Büchner, Nordau ve Marx beni mistisizmden öylesine soğutmuştulardı ki vaaza benzeyen her düşünceye kulaklarımı tıkıyordum. Zola’yı seviyordum, çünkü dinsizdi. İlimci’ydim, Beşir Fuat’vari bir ilimcilik. Dosto’nun jurnali, beni büsbütün hayal kırıklığına uğrattı. Karşımda, geniş düşünceli bir fikir adamı değil, “lâbis-i libâs-ı katranî”[1] bir keşiş vardı. 1936’lardan sonra bir daha aramadım Dosto’yu. İkinci sınıf bir Amerikan romancısının, sığ, sahte, hantal bir kitabı, beni büsbütün soğuttu Dosto’dan. Filhakika, Altın Zincir, bütün bir nesille beraber benim de başucu kitabım oldu bir zamanlar. Bu murdar kitaba, anlamadığımız için hayrandık; anlamadığımız ve mukaddeslerimize savaş açtığı için. Sinclair[2], göğsünü gere gere, Dosto’dan tek kitap okumadığını söylüyordu. Karamazoflar’ı, Papaz Zossima’nın ölümü sahnesine kadar karıştırmış; “arkasını merak eden varsa, zahmet edip kendi okusun” buyuruyordu. Bu garip sanat tarihçisine göre, Dosto “Ortodoks doğulu ya da Bizanslı bir Hıristiyandır; ayrıca Rus ruhunun harikulade ve bambaşka bir şey olduğunu sanan bir Slavperest yahut mistik bir vatanperveri”.

            Sonra, egzistansiyalizm… Camus, Kafka, Sartre. Ve Avrupa’yı saran Dosto aşkı. Ben yine de ısınamıyorum Dosto’ya. Delilerle uğraşan bir deliydi hazret. Belki derin. Ama karanlık ve “miasme”larla[3] dolu bir derinlik, bir kuyu derinliği. Dosto düşkünlüğü, hasta bir sevginin belirtisiydi bence.

            Ama, çağdaş kültürün –Batı kültürünün demek istiyorum- temel direklerinden biriydi Karamazof yazarı. Ummadığımız bir anda karşımıza “büyük enkizitör”[4] çıkıyordu. Üstada yeniden döndüm ve anladım ki, gözleri bağlı dolaşmışım o ülkede. Dosto’nun dünyası, uçakla üzerinden geçilebilecek herhangi bir harita parçası değil. Dosto, insanlığın ezeli davalarını mihraklaştıran bir romancı. Balzac’ın kahramanları onunkiler yanında tek buutlu; birer “komedi” kahramanı hepsi de, terbiyeli ve uslu birer kahraman. Fransız romancısının delileri bile akıllı. Mükemmelin romancısı Balzac, mütekamilin romancısı. Kucağında yaşadığı toplum da sıhhatli, kendisi gibi. Sıhhatli yani bir tarafı noksan. Biz, Balzac’tan fazla Dosto’ya yakınız. Acılarımızla, zilletlerimizle, hayal kırıklıklarımızla.

Dosto’yu anlayabilir miyiz? Evet. Hem de Batı’nın bütün romancılarından çok. 1968’den beri kurbanı veya seyircisi olduğumuz trajediyi, bütün çıplaklığı, bütün eziciliği ile Ecinniler’de yaşıyoruz. Sosyalizm, anarşizm, batıcılık. Dosto, bütün dertlerimiz üstünde düşünmüş, tabii bir Rus milliyetçisi olarak.

Pierre Pascal[5] doğru söylüyor: Karamazof, Dosto’nun “bütünü”. Hem hayat, hem hayal tecrübelerini kucaklıyor. Sanki daha önce yazdığı romanlar, yeni doğan bu prensesin beşiğine koşmuş, her biri kendinden bir parça armağan etmiş ona; masaldaki periler gibi. Karamazof, Dosto’nun, fikri vasiyetnamesi. Bir yanda İvan… Tanrı’yı, Tanrı’nın eserini topyekûn inkar eden ve şerri, “işte eserin” diye inanmadığı kadir-i mutlak’ın suratına tüküren Avrupalılaşmış deli. Ötede Alyoşa.. İnsan ruhu, iblisle Rabbin cenk alanı; şer, varlığımıza sülük gibi yapışan yabancı bir nesne; aslında en büyük caniler bile en az bizim kadar masum ve zavallı; Rusya’yı hatta bütün insanlığı mahveden, babalarla oğullar arasındaki uçurum; bir ilerleyiş yok, bir kopuş, bir sarsılış, bir kendini kaybediş, bir dengesizlik var; nesiller arasındaki anlaşmazlık ilerleyiş değil. Rusya’nın Avrupalılaşması bir tehlike Dosto’ya göre. Bir ülke mazisinden kopamaz, kopmamalıdır. Aydın sınırların ötesinden basmakalıp ıslahat projeleri dileneceğine, halkın içine inmeli. Rusya’yı ancak din kurtarabilir, din yani Alyoşa.

Tanrı’ya inanan bir sosyalizm, garip bir Hıristiyanlık. Davayı reddetmek kolay şey. Din problemi, şer problemi, Avrupalılaşma problemi… bizim de gevelediğimiz mefhumlar. Ama, kimsenin bu problemler üzerinde kafa yorduğu yok. Sağ, kovuğuna çekilmiş; münzevi, mazlum, muzdarip. Sol, eline tutuşturulan reçeteyi kekeliyor, manasını anlamadığı reçeteyi. Tek ortak duygu: düşmanlık. Diyalog yok. Tanzimat’tan beri hazır elbiseye meraklıyız, hazır elbiseye ve hazır medeniyete. Tefekkür kılıçla fethedilmez.

Sefiller’deki Mabeuf babaya bayılırım. “İnsanların anayasa gibi, kralcılık gibi, meşrutiyet gibi, cumhuriyet gibi, ham hayaller yüzünden birbirlerine düşman kesilmelerini” anlayamaz. “Dünyada seyredilecek o kadar yosun, o kadar çiçek, o kadar ağaç var”. Hele o canım kitaplar. Bütün siyasi düşünceleri tasvip edermiş Mabeuf. Zira hiçbiri umurunda değilmiş. Politikacılardan tek istediği: kendini rahatsız etmemeleri.

Hepimiz birer Maneuf’üz. Ama ihtiyar Mabeuf, gafletinin cezasını göğsünden yediği kurşunla öder; daha doğrusu kefaretini verir şaşkınlığının. Bizim, ne nebatlara karşı sevgimiz, ne kitap düşkünlüğümüz var. ama, insanlığı ilgilendiren en büyük, en hayati davalar karşısında ondan çok daha sağır, ondan çok daha körüz. Tabular, tabular.. Her adımda, şuura dur emrini veren bir jandarma neferi. Her kapının arkasında, elinde bıçak, bekleyen bir harem ağası. Düşünme! Düşüneni iftiranın ve sefaletin lağımında boğduktan sonra, ellerimizi yıkayıp, “efendim bizde filozof yetişmiyor” diye ah-u vahlar.

Hem imtiyazlıların, yani iktidarın, hem de liberal gençliğin en büyük Rus yazarı olarak kabul ettiği Dosto, ölünceye kadar polis esareti altında imiş. Çarlık Rusya’sına ne kadar benziyoruz. Yalnız bizde Dosto çıkmıyor. Zira Dosto’yu okuyacak saray yok. Saray mı? Kulübe var mı ki? Kaç kişi, Puşkin Üzerine Konuşmalar’dan haberli? Batı Batı Dedikleri, hangi dikkatleri Avrupa’nın hakiki çehresine çevirebildi? Evet, kelimelere esiriz, kelimelerden korkuyoruz. Düşmanımız: kelimeler. Dosto, büyük kılavuzlarımızdan biri. Doğu ile Batı’nın muhasebesini yaparken, insanı, bütün azamet ve sefaleti –daha çok sefaleti- ile teşrih masasına yatıran o büyük romancıdan cesaret aldım.*

(Cemil Meriç, Mağaradakiler, İletişim Yayınları, İstanbul. 5. baskı, 2000. 271-5.)